Brexit: Scenes from a future to come*

*Short Interview featured in Analyze Greece 

What was your initial reaction to the referendum result? How do you assess its potential impact on migrants in the UK?
The news reached me in a hotel room in Denmark. I spent the night in front of a TV screen in contact with friends from the UK. The whole situation brought back memories of last year’s long and bruising Grexit nights. Another summer; another referendum; another set of anxieties. Anxieties about Europe and about the country I’ve chosen to reside in for the past six years. One could hardly miss the anti- EU mood in the country in the run up to decision day. Brexiters were very effective in framing public discussion around immigration, power and control. It is high time, they argued, to control “our” porous borders with the EU; to empower “our” disaffected English citizens from a dysfunctional unrepresentative Eurocracy; to regain Britain’s global so-called “prestige”. Jo Cox’s assassination interrupted the debate. To some of us it seemed that the reaction to the politics of hate might strike a chord with voters and energize the Remain campaign which by then was predominantly led by conservative arguments about the economy and sentimental appeals to abstract European ideals. Then came the moment of truth. The politics of fear prevailed. A misguided longing for national ‘control’ swept through England leaving Scotland, parts of Wales, Northern Ireland and London adrift in a sea of reaction.

Predictably, everyone in the UK is talking. Social media are full of commentaries and op-eds. Unfortunately, a good number of commentators in the Greek press offer misguided readings of the situation, be it from the left or the right. The tendency to read the British reaction against the EU from the lens of the Greek-EU debacle is distorting to say the least. If I were to point out a couple of interesting pieces offering a less distorting analysis, I’d have to mention Will Davies’s Thoughts on the sociology of Brexit and Peter Mandler’s take on the London/rest of the U.K. divide.

My generation has benefited immensely from the open borders policy of the EU. Even those who frequently trumpet their ‘anti-capitalist’ credentials by pointing to the so-called ‘neo-liberal’ foundations of the European project have profited from traveling, living and studying across a unified European space. Britain, and London, have been at the heart of this. The ensuing period of uncertainty accentuates fears. It is highly likely that new migration laws will affect directly the prospects of employment for European migrants in the country. Moreover, it is still unknown how the highly internationalized British university model will adjust to the new realities. This is just an example of the huge challenges lurking in a period of protracted instability and anxiety.

What are the implications for Europe and Britain?

Living through the rise and demise of the Syriza moment in the UK, I had the chance to witness the hunger for political change and progressive reforms in Britain (and Europe). The unexpected election of Jeremy Corbyn to the leadership of the Labour Party came to signify this. Corbyn’s reluctant endorsement of the Remain campaign seemed to be moving in the right direction despite the pressure coming from small factions of the far left which were behind the so-called Lexit campaign. At this moment, it is not clear whether Corbyn’s Labour will survive the unprecedented challenge mounted against his leadership. Corbyn’s campaign faults and leadership style has been subjected to much hyperbole. On the whole, I find Martin O’Neill’s qualified account very well-balanced. The Labour Party is in dire need of an effective political and national strategy to address the political and national divisions in a disunited United Kingdom. Predictably, the Tory Brexiters are beginning to backtrack on many of their promises and the one force which seems to benefit at the moment is the right-wing populism represented by UKIP (and the Front National in France).

Finally, one has to mention the resurgence of Englishness as a response to the challenges of globalization and the purported “loss” of national identity. The media have been reporting racist attacks towards Eastern European migrants. A few weeks ago, in a coastal town not far from London, I witnessed an impromptu march by a small group of white middle aged English males holding anti-refugee and anti-immigrant placards and chanting racial slurs. The incident occurred in a very crowded street in broad daylight. What surprised me was the apathy of the crowd. The indifference shown reminded me of the attitude of many Greeks towards Golden Dawn. Scenes from a (dystopian) future to come.

The Politics of Control #referendum

I could live a little better with the myths and the lies,
When the darkness broke in, I just broke down and cried.
I could live a little in a wider line,
When the change is gone, when the urge is gone,
To lose control. When here we come.

Joy Division


Summer of 2014: Scottish referendum. Driving the Yes campaign a progressive argument about democracy and popular representation: In the event of national independence Scots would author and enforce their own laws. A sovereign parliament. Nonetheless, their national sovereignty would not bring fiscal independence as the rival campaign was quick to note: the monetary policy of the new independent Scottish state would largely depend on the policies of the Bank of England. This proved to be an irresolvable contradiction for pro-independence campaigners. In the event of independence, unionists argued, Scotland would have the faith of Greece: that of a sovereign state without control of its economy.
By voting to remain in the union, Scotland would have the best of both worlds.

Fast forward two years: ‘Control’ has become the buzzword of the Brexit campaign. ‘Control’ has two faces. First, a benevolent democratic appeal similar to the progressive Scottish pro-independence argument pounding on the massive democratic deficits of the EU institutions: Westminster ought to take back control of policies and regulations that are authored in Brussels by unelected, nameless and faceless EU Bureaucrats and special interests. True. However, it is astonishing to me how many of those who employ this argument do not have any words to spare on the astounding democratic deficits of their country’s political institutions: first pass the post electoral system, House of Lords, to name a few. Brussel bureaucrats are in fact an easy target.

Now, the driving force of the Brexit campaign is a much darker ‘control’ agenda driven by a politics of fear. Control ‘our’ borders; control migration; restore a sense of national identity and post-imperial pride. The allusions to the implementation of a much more effective Australian-style point-based system in the event of a Brexit resonate with racialized memories of Britain’s imperial grandeur. Those who are exploiting people’s fears are well aware that restoring border controls will not carb migration flows. People have been on the move for centuries and will continue to migrate in larger numbers in the future prompted by the rise of global wealth inequalities and the effects of climate change. A Brexit won’t soothen neither the heightened sense of post-imperial anxiety, nor the working class frustration about rising social inequalities.

My case for #Remain is a negative one, driven by conjecture rather than principle. At this point in time, under these circumstances Britain Is better off in the EU and the EU is better off with Britain. The referendum debate has brought ‘Europe’ to the forefront of British politics in negative and in positive terms. This is a legacy worth preserving, for on Friday the challenges will remain the same: xenophobic populism; the politics of austerity; the effects of climate change; rising income and wealth inequality; the demolition of the welfare state; regional conflicts and forced displacements.

Postscript: The screenshot of a leading Danish daily wondering why the British PM gambles on Britain’s EU trajectory









ΣΥΡΙΖΑ-Καμμένος – Venceremos;*


Τρίνκουλος: Πω, πω, να την η μπόρα! Έφτασε. Κάλλιο να κάμω δεν μου μένει, παρά να μπω και να χωθώ κάτω από την κάπα του. Δε βλέπω μέρος άλλος να κρυφτώ εδώ γύρω. Η δυστυχία σε κάνει να συναγελάζεσαι με συντροφιές πολύ παράξενες. Εδώ θα πάω να προφυλαχτώ, ώσπου να πέσει και η τελευταία σταγόνα της καταιγίδας.

Σαίξπηρ, Η τρικυμία, Πράξη Β΄, σκηνή 2 (μετ. Νικόλαος Μ. Παναγιωτάκης, εκδ. Στιγμή).

Αρχές του 2000. Δευτεροετής φοιτητής, αναλαμβάνω μια εργασία για τις ιδεολογικές τάσεις στη Νέα Δημοκρατία. Στόχος μου, να καταγράψω τις διαφορετικές πολιτικές ομάδες στον χώρο της και να ανιχνεύσω τις ιδεολογικές τους αφετηρίες. Μετά από κάποιο τσαλαβούτημα στη θεωρία περί ιδεολογίας (από τη μαρξιστική σκέψη στον μεταμαρξισμό των Μουφ-Λακλάου και την αναλυτική σκέψη του Μάικλ Φρήντεν) και λίγα ομολογουμένως διαβάσματα ελληνικής πολιτικής ιστορίας (όπου με δυσκολία βρήκα αναφορές στον χώρο της ΝΔ, καθώς το ΠΑΣΟΚ θεωρείτο πιο cool) καταπιάστηκα με το πιο ενδιαφέρον, εμπειρικό, μέρος της έρευνας.



Εκείνη την άνοιξη, λοιπόν, για πρώτη –και τελευταία– φορά, άρχισα να περιφέρομαι στους διαδρόμους της Bουλής και από εκεί σε πολιτικά και δημοσιογραφικά γραφεία. Γνώρισα ενδιαφέροντες τύπους «πολιτικών ζώων». Δημοσιογράφοι μεγάλων μέσων και άλλοι μικρότερου βεληνεκούς, εξαρτημένοι από «πληροφορίες» και δίκτυα πατρωνίας μου προσέφεραν ενδιαφέρουσες εισαγωγές στα προσωποπαγή φέουδα του δεξιού χώρου. Πολιτικοί της επαρχίας έβρισκαν χρόνο να με δουν, ελπίζοντας σε λίγα λεπτά δημοσιότητας. Πολιτικοί του Κολωνακίου με παρέπεμπαν στους γραμματείς και τις κομματικές νεολαίες που ήλεγχαν. Γνώρισα, ακόμα, πολιτικούς επιστήμονες που έβλεπαν το πανεπιστήμιο ως πάρεργο, προτιμώντας να βρίσκονται στην υπηρεσία διαφόρων πολιτικών τζακιών.

Η πλειονότητα των «πληροφοριοδοτών» μου αφιέρωνε δυο-τρία λεπτά. Λίγοι πολιτικοί δέχθηκαν να συζητήσουν μαζί μου στο γραφείο τους. Ένας εξ αυτών ήταν σημαίνον στέλεχος της τότε «ακροδεξιάς» τάσης της Νέας Δημοκρατίας, σύμφωνα με τον Τύπο της εποχής. Το διερευνητικό ραντεβού κλείστηκε με ευκολία, και χωρίς καμία μεσολάβηση. Αρκούσε ένα τηλεφώνημα στο πολιτικό του γραφείο, γεγονός που με χαροποίησε ιδιαίτερα. Το γραφείο της οδού Φιλελλήνων θύμιζε ιατρείο. Η γραμματέας με οδήγησε στην αίθουσα αναμονής. Ο χώρος ήταν γεμάτος ηλικιωμένους που κρατούσαν διαφόρων ειδών φακέλους. Μπήκα στο γραφείο τη στιγμή που ένας κύριος άφηνε ένα υπόμνημα με το βιογραφικό της κόρης του. Από την αρχή ήταν σαφές ότι μου αναλογούσε το πολύ ένα τέταρτο της ώρας. Προσπάθησα εν τάχει να εξηγήσω το σκεπτικό της έρευνας και να δικαιολογήσω το αίτημα για μια on the record συνέντευξη. Κάθε λίγο και λιγάκι έκανε την εμφάνισή της η γραμματέας, με την οποία ο πολιτικός συνομιλούσε… στα γαλλικά. Μόλις τελείωσε η δεκαπεντάλεπτη συζήτησή μας για τον ιδεολογικό χάρτη της Νέας Δημοκρατίας και προτού η γραμματέας μου δείξει ευγενικά την πόρτα της εξόδου, άφησα τον κατάλογο των ερωτήσεών μου χωρίς ποτέ να λάβω, όπως ήταν αναμενόμενο, απάντηση.

Ο πολιτικός της ιστορίας είναι ο Πάνος Καμμένος. Η πολιτική του διαδρομή τη δεκαετία του ’80 στον χώρο της ΟΝΝΕΔ δεν άφηνε περιθώρια αμφιβολίας για την κατάταξή του στον χώρο της «ακροδεξιάς» τάσης της ΝΔ. Ο χρόνος που πέρασα στο πολιτικό του γραφείο με έκανε να βιώσω, έστω και για λίγο, τη φαυλότητα του πολιτικού συστήματος που το κόμμα του (και ο ίδιος) υπηρετούσε. Υπήρχε κάτι αναξιοπρεπές στην εικόνα ενός νεαρού πολιτικού που στεκόταν με καμάρι μπροστά από μια δυσανάλογα μεγάλη ελληνική σημαία, με φόντο τους Στύλους του Ολυμπίου Διός, υποδεχόμενος τους πολίτες-πελάτες με τα μικρά και μεγάλα τους ρουσφέτια. Λίγες εβδομάδες αργότερα, η εργασία μου τελείωσε. Ανακουφισμένος, επέστρεψα στον «φυσικό» μου χώρο: του πανεπιστημίου, των συζητήσεων για τα νέα κοινωνικά κινήματα, των πρωτοβουλιών ενάντια στον μιλιταρισμό, των κινήσεων αλληλεγγύης για τους μετανάστες. Ο πολιτικός μου κόσμος, το σχήμα «Αντί της Σιωπής» στο Πάντειο, αντιλαμβανόταν, σίγουρα, την πολιτική διαφορετικά από τη ΔΑΠ και την ΠΑΣΠ.

Παράλληλα με τις σπουδές μου, αποφάσισα να ενταχθώ στη νεολαία του Συνασπισμού και κατόπιν του ΣΥΡΙΖΑ. Το πέρασμα του χρόνου έφερε μικρές και μεγάλες χαρές αλλά και μεγάλες διαψεύσεις. Μια από τις δραματικότερες, για μένα, συμβολικά στιγμές ήταν η εικόνα του Αλέξη Τσίπρα στη σκηνή του προεκλογικού περιπτέρου του ΣΥΡΙΖΑ το βράδυ των τελευταίων εκλογών να απευθύνεται στον Πάνο Καμμένο: «Ενώνουμε τις σημαίες και τις δυνάμεις μας κάτω από την σημαία της εντιμότητας και του αγώνα». Ύστερα, ο Πάνος Καμμένος ανεβαίνει στην κεντρική σκηνή και χαιρετάει τον κόσμο του Σύριζα υπό επευφημίες – μια σκηνή που θυμήθηκα πολλές φορές έκτοτε, γι’ αυτό και επανέρχομαι σε αυτήν σήμερα. Για κάποιους, ήταν, στρατηγική συμμαχία. Για άλλους ευκαιριακή συμμαχία. Για κάποιους τρίτους, memento mori της Αριστεράς των αξιών. (

«Μα, μπορούσε να γίνει κάτι άλλο; Η συνεργασία με τους ΑΝΕΛ δεν ήταν μονόδρομος; Ποια άλλη πολιτική δύναμη θα άφηνε ελεύθερο τον ΣΥΡΙΖΑ να επαναδιαπραγματευτεί τους όρους του Mνημονίου; Υπήρχε κάποια άλλη αξιόπιστη εναλλακτική στο αντιμνημονιακό στρατόπεδο;». Όντως, μόλις η «αντιμνημονιακή» λαίλαπα κατέκαυσε τον έτερο μαρκετίστα της λαϊκιστικής ακροδεξιάς Καρατζαφέρη, ο Καμμένος μεταχειρίστηκε παρόμοια επικοινωνιακά εργαλεία για να εκπροσωπήσει ένα υπερσυντηρητικό «αντι-μνημονιακό» ακροατήριο. Πρωταρχικός στόχος ήταν η ανάληψη ρυθμιστικού ρόλου στο ευρύτερο «αντιμνημονιακό» στρατόπεδο. Και επετεύχθη. Απώτερος στόχος, η ανάληψη ρυθμιστικού ρόλου στην κυβέρνηση. Και επετεύχθη. Την ίδια στιγμή, διάφοροι εντός του ΣΥΡΙΖΑ δεν είχαν ιδιαίτερο πρόβλημα να αφήνουν τον Πάνο να παίζει με τα στρατιωτάκια του — μόνο που τα «στρατιωτάκια» κοστίζουν. Και, φέρ’ ειπείν, είναι ισχυρά τα συμφέροντα όσων δεν επιθυμούν μειώσεις στις στρατιωτικές δαπάνες.

Στη νέα «μετα-νεο-μνημονιακή» πολιτική περίοδο που διανύουμε περάσαμε από την αναμονή της ελπίδας («Η ελπίδα έρχεται») στη διαρκή αναβολή του ερχομού της. Είναι η στιγμή της μετάβασης από την αντίσταση στην ανθεκτικότητα (Αντώνης Λιάκος, «Από την αντίσταση στην καθημερινότητα», περ. Χρόνος, τχ. 27, Ιούλιος 2015). Στην «ενεργό ετοιμότητα» (Αριστείδης Μπαλτάς, «Αναμένοντας ενεργά την καίρια εικόνα», «Ενθέματα», Η Αυγή, 30.8.2015). Από το «παλιό» στο «νέο». Και οι ΑΝΕΛ του Πάνου Καμμένου; Τι ακριβώς το «νέο» εκπροσωπούν στην δεύτερη κυβέρνηση της Αριστεράς; Κομίζουν νέα ήθη; Νέες προτάσεις προοδευτικής διακυβέρνησης και αριστερών μεταρρυθμίσεων; Εγγυώνται τη ρήξη με τη διαπλοκή; Την αναδιανομή του πλούτου; Την αποτελεσματικότερη διαχείριση της προσφυγικής κρίσης; Την εκ θεμελίων μεταρρύθμιση της δημόσιας παιδείας; Την καταπολέμηση ρατσιστικών και αντισημιτικών στερεοτύπων; Την εξάρθρωση των ακροδεξιών θυλάκων στην Αστυνομία; Τον εξορθολογισμό και τη μείωση των εξοπλισμών; Τη μεταρρύθμιση του σπάταλου και παρωχημένου μοντέλου άμυνας της χώρας; Την φορολόγηση του εκκλησιαστικού πλούτου;

Κατά τη γνώμη μου, υπάρχει και μια διαφορετική, πιο επικίνδυνη λειτουργία της συνιστώσας ΑΝΕΛ στη δεύτερη κυβέρνηση της Αριστεράς. Εδώ και χρόνια συντηρείται από νεοεισερχόμενους στον χώρο του Σύριζα, με μακρά θητεία στον χώρο του πασοκικού σοσιαλισμού, η παραπλανητική αντίληψη ότι η αντιδογματική Αριστερά, που ιστορικά διαμόρφωσε το ρεύμα του Συνασπισμού και κατόπιν του ΣΥΡΙΖΑ έχει δυσανεξία απέναντι σε καθετί το εθνικό. Έτσι, η συνεργασία με έναν πολιτικό εταίρο που έχει την ίδια «αντιμνημονιακή» κατεύθυνση και εμφανίζεται ως θεματοφύλακας των δικαίων του έθνους μπολιάζει τον ΣΥΡΙΖΑ με θετικά εθνικά περιεχόμενα και αναχαιτίζει κάθε απόπειρα εμφάνισης της κυβέρνησης της Αριστεράς ως αντιπατριωτικής δύναμης. Επ’ αυτού, όμως, θα χρειαστεί, νομίζω, να επανέλθω.

*Δημοσιεύθηκε στα Ενθέματα της Κυριακάτικης Αυγής, 15 Νοεμβρίου 2015.

Χωρίς όνομα*

Εμπλοκή δημιουργήθηκε στις ΗΠΑ όταν η ελληνική αντιπροσωπεία αρνήθηκε να συμμετάσχει σε συνάντηση κορυφής για την αντιμετώπιση του φαινομένου του τζιχαντισμού επειδή ο βόρειος γείτονάς μας δεν δέχθηκε να χρησιμοποιήσει το όνομα Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας. Το αποτέλεσμα; Η ελληνική αντιπροσωπεία αποχώρησε σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Καμία λοιπόν ελληνική συμμετοχή σε μια σύνοδο – κλειδί για τα ζητήματα ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή, ενόψει μάλιστα της σοβούσας προσφυγικής κρίσης.

Δεν γνωρίζω κατά πόσον τελικά η Ιστορία έχει μνήμη. Μου είναι δύσκολο να προεξοφλήσω την ταυτότητα του αύριο. Ξέρω όμως ότι το παρόν εκδικείται. Ιδίως όταν επιλέγεται η λύση της διαχρονικής απραξίας και της διαιώνισης του status quo σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής. Ακόμη ηχούν στα αυτιά μου τα ραδιοτηλεοπτικά μηνύματα της δεκαετίας του 1990 για τις «προκλήσεις» του διεθνούς παράγοντα και τις ορέξεις του ακόρεστου αμερικανικού ιμπεριαλισμού όταν το «ψευδοκράτος» των Σκοπίων αναγνωριζόταν ως «Δημοκρατία της Μακεδονίας».

Η περίοδος του σημιτικού «εκσυγχρονισμού» και της καραμανλικής «ήπιας προσαρμογής» δεν έφεραν καμία αλλαγή. Οι ενδιάμεσες συμφωνίες παρέμειναν ενδιάμεσες. Οι προσωρινές διευθετήσεις παρέμειναν προσωρινές. Η μετωνυμία «Σκόπια» στην συνείδηση πολλών έγινε κυριολεξία. Το «κράτος των Σκοπίων» ήταν πιο εύηχο από το «κράτος της ΠΓΔΜ». Τουλάχιστον στα αυτιά όσων δεν επέμεναν να το αποκαλούν «κρατίδιο». Όπως ήταν αναμενόμενο, η ασύμμετρη αντίδραση των εμπάργκο τροφοδότησε έναν επιθετικό «μακεδονικό» εθνικισμό στην άλλη πλευρά της ιστορικής Μακεδονίας. Το αποτέλεσμα; Καμία ουσιαστική επαφή με τους βόρειους γείτονές μας για δεκαετίες και διαιώνιση μιας προσωρινής, ημιτελούς και εν τέλει ημιθανούς διευθέτησης.

Όσοι επεδίωκαν να χτίσουν γέφυρες διαφορετικού είδους από τις κρυπτο-οριενταλιστικές επιχειρηματικές συνεργασίες της «Ισχυρής Ελλάδας» λοιδωρούνταν ως ενεργούμενα ξένων ιμπεριαλισμών και αλυτρωτικών βλέψεων. Ποιος ξεχνά τις αμίμητες δηλώσεις του Μίκη Θεοδωράκη; Σε ό,τι με αφορά είχα την ευκαιρία να βιώσω εκ του σύνεγγυς το βάρος της «εθνικής συναίνεσης».

Η πρώτη φορά ήταν όταν έμαθα από ελληνικά μέσα ενημέρωσης πως η συμμετοχή μου σε μια μεγάλη αντιφασιστική και αντιεθνικιστική συνάντηση στην πόλη των Σκοπίων έληξε με την κατάθεση στεφάνου σε μνημείο ήρωα του «σκοπιανού» εθνικισμού. Επρόκειτο για ένα συμβάν κατασκευασμένο από το μηδέν για να πλαισιώσει την είδηση της ώσμωσης αντιεθνικιστικών και αντιφασιστικών οργανώσεων από τις δυο χώρες.

Η δεύτερη φορά ήταν όταν συμμετείχα στη διοργάνωση της πρώτης (και ίσως της τελευταίας) διάλεξης Μακεδόνα ακαδημαϊκού σε ελληνικό πανεπιστήμιο. Η αναφορά και μόνο της συνταγματικής ονομασίας «Δημοκρατία της Μακεδονίας» ήταν αρκετή για να στοχοποιηθούν η εκδήλωση και οι διοργανωτές της από ακροδεξιά έντυπα και γνωστά φασιστοειδή.

Με τα χρόνια η εθνική μας τύφλωση εξελίχθηκε σε εθνική εθελοτυφλία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η λύση που προ εβδομάδων πρόκρινε ελληνικός τηλεοπτικός σταθμός για τη μετάδοση ενός αγώνα μπάσκετ: την ψηφιακή αφαίρεση του ονόματος «Μακεδονία» από την εικόνα που μεταδιδόταν στο ελληνικό κοινό. Μακάρι οι μιντιακοί εκφραστές της εθνικής πολιτικής ορθότητας να κατάφερναν να λύσουν τα διεθνή διμερή μας προβλήματα με λογικές photoshop. Ίσως έτσι να διορθώνονταν και οι παραχαράξεις της «Ιστορίας», τις οποίες επικαλείται συχνά – πυκνά το ελληνικό υπουργείο των Εξωτερικών. (

Πώς μπορεί να υπάρξει διάλογος και αμοιβαίες υποχωρήσεις στο «Μακεδονικό» όταν δεν φαίνεται να διαταράσσεται η μακρά συνέχεια της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής; Όταν κύριοι εκφραστές της νέας πολυδιάστατης εξωτερικής πολιτικής που επαγγέλλεται ο ΣΥΡΙΖΑ επιμένουν πως σε συνθήκες οικονομικής κρίσης δεν μπορεί να λυθεί κανένα διμερές πρόβλημα; Όσα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης και να υπάρξουν, δεν πρόκειται να μεταβληθεί το κλίμα εάν δεν αλλάξουν παγιωμένες νοοτροπίες και αντιλήψεις τόσο σε επίπεδο «κοινής γνώμης» όσο και σε επίπεδο θεωρητικών εργαλείων με βάση τα οποία μια κυβέρνηση αντιλαμβάνεται την εξωτερική πολιτική.

Ας μην ξεχνάμε ότι η ποιότητα των ασυνεχειών στη μακρά συνέχεια των πολιτικών συλλογικής ασφάλειας και άμυνας θα κρίνουν εν πολλοίς το ιδεολογικό πρόσημο της δεύτερης κυβέρνησης της Αριστεράς.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Αυγή, στήλη Συναντήσεις, 03.10.2015.

The Restoration of Dignity*

In November 2011 Greek Prime Minister George Papandreou was summoned for emergency talks in Cannes, France to defend his plan for a referendum intended to validate the second bailout agreement and the debt restructuring plan.

Papandreou argued that a “yes” vote on the terms of the agreed program would soothe the rising tensions in Greek society and create much-needed consensus for the “reforms” that the Greek government had agreed to undertake.

The key eurozone players insisted that the only option on the table was an “in/out” referendum on Greece’s membership in the eurozone and the European Union (EU). Faced with a rebellion in his party, Papandreou shelved the referendum plan, conceded defeat, and resigned. The ensuing coalition government ratified the catastrophic agreements, deepening the economic crisis and further diminishing Greece’s bargaining power.

On Sunday it was time for a new prime minister, Alexis Tsipras, to gamble on a referendum. The government’s decision has nothing in common with the 2011 moment. Papandreou’s referendum proposal was the ultimate blackmail of an entrapped leader, seeking to “gag” the electorate by equating the bailout terms with Greece’s membership in the eurozone.

There is much irony in the fact that Papandreou has accused Tsipras of exploiting “the ultimate weapon of democracy as a tactical ploy, undermining its political essence.”

Faced with the obduracy of the “institutions” (the International Monetary Fund, the European Central Bank, and the European Commission) and the “kick the can” modus operandi of Greece’s European partners, Tsipras has decided to ask the electorate to evaluate the irrational demands of the creditors. The government’s radical populism appears to be the only available tactic left to improve Greece’s increasingly weakening bargaining power — one of the last remaining wild cards in a series of tactical defeats. It is also the only way left to uphold the country’s popular sovereignty.

The rapid formation of a strange bedfellow coalition government with the right-wing ANEL party gave Syriza a free hand on the economy. A team of the party’s top economists and their aides was given the mandate to renegotiate the “bailout” programs. Finance Minister Yanis Varoufakis became the face of political change and carried the message across Europe. Greece would seek to renegotiate the loan agreements aiming to reach an “honorable compromise” that would provide a final settlement of the Greek Question.

The argument was phrased in the language of democracy: the institutions ought to respect the “mandate” of the newly elected government to end the politics of austerity. Moreover, the Greek government made frequent appeals to a broader “European interest”: a change in Greece would turn the anti-austerity tide in Europe and bring back growth, to the benefit of the “average European.” Finally, the reforms that the government sought to promote would have the seal of approval of “benevolent” international institutions, such as the OECD and the International Labour Organization.

The February agreement became the first milestone in the internationalization of the Greek question. Some thought of it as a stepping stone towards an “honorable compromise.” Others regarded it as a stumbling block, a strategic defeat. At the time I argued that the agreement was in fact a tactical retreat, which nonetheless seemed to have given rise to a political horizon that was more accommodating to Syriza’s anti-austerity strategy.

However, the time that the Greek government seemed to have earned fell short. Contrary to expectations, the European Central Bank superseded its technocratic role and imposed further restrictions on the liquidity of the banking system. The suffocation of the Greek economy intensified. Even Varoufakis would later employ the Balkan word besa to highlight the dishonor of Greece’s European partners. The political horizon did not change. The only effective change was the renaming of the troika and the agreement on a new negotiating process.

“Flexibility” became the keyword of the ensuing weeks. The negotiations resumed in a two-tier process. On the one hand, groups convened in Paris, Brussels, and Athens to discuss fiscal targets and collecting data. The fact that ministers did not line up to take orders from the representatives of the troika was seen as a small step towards restoring the dignity of the Greek people. On the other hand, various channels opened up between Tsipras and top-ranking EU officials. However, it quickly became clear that the “flexibility” offered had a very narrow range.

A bloc of European creditor-states led by Germany did not yield to the moral hazard of giving in to Greece’s “demands.” A change in the status quo would endanger the dogma of fiscal stability prevalent in Europe. At the same time, governments in the troubled south of Europe, especially in Spain, feared that any concessions to Greecewould jeopardize their own political future. There is a very careful and thought-through method in the madness, which is driving repeated pleas to “restore sanity and humanity.”

As we entered into May, a number of new neologisms were employed to reflect the new realities: Grimbo, Graccident, Varoufexit, Gredge. The Greek negotiating tactic shifted gears. By then it had become abundantly clear that the Greek hopes for a bridge agreement leading to a final settlement of the Greek question had been a mirage. The European institutions welcomed the restart of the negotiations in Brussels and the employment of a team of experts directed to discuss the nitty-gritty of the fiscal measures.

Four Greek red lines began to take shape: the pension system, the labor market, privatization, and tax revenues. The progression of the negotiations brought about the violation of most of the government’s red lines amid growing tensions between the institutions. Disharmony prevailed and a new, this time darker, line rose above the horizon: a firm refusal to endorse a new round of across-the-board cuts in wages and pensions.

This month, the plot thickened with the delay of the IMF payment. Discussions, meetings, conference calls, and mini-summits proliferated. An unprecedented and exhausting debate about the VAT became the subject of everyday deliberations across Europe and Greece. With the passing of time, it became clear that the institutions’ various proposals were ultimata aimed at breaking the government. Although recessionary, Greece’s last-ditch proposal was contingent on some sort of debt relief and a moderate plan for the country’s immediate finance requirements.

The troika showed no flexibility. Plans for a regime change were underway. The leaders of the right-wing New Democracy and the center-left Potami parties were summoned in Brussels for talks. It was now time for the European Commission and its president, Jean-Claude Junker, to do what it knows best — manage the blame game.

Faced with impossible demands, there were only two options left in the government. First, to submit to the deepening of the economic depression in Greece. Second, to turn to the people, either by elections or by upholding a referendum.

Greek politics are now entering into a new, more divisive phase, which deepens the political divisions of the so-called “memorandum” period. Contrary to the demands of some European leaders and their political proxies in Greece, the government has insisted that the proposed question on the ballot is not about Greece’s place in the eurozone and the EU.

The referendum is not an “in/out” or a “euro/drachma” referendum. The wording of the referendum concerns the acceptance or rejection of the latest deal proposed by the institutions. The government has hinted that its negative advice might change in the event of a last-minute deal, but that seems unlikely at the moment.

Although this move is in agreement with Syriza’s mandate to renegotiate an anti-austerity deal within the existing eurozone framework, it would be hypocritical not to acknowledge that in the event of a “no” vote, other options will have to be put on the table. It should also be mentioned that a “no” to the deal is in no way a negation of Greece’s membership in the eurozone and in the EU, as the Greek Communist Party and other smaller parties of the radical left advocate. The message of a Greek “no” will reaffirm the country’s willingness to find common ground in Europe.

In the event of a “yes” vote, the government and Syriza will have fallen in a “democratic trap.” Greece’s creditors and their domestic political proxies will argue that despite its clear parliamentary majority the government has no political legitimacy to reach an agreement with Greece’s creditors. Discussions about new elections or other coalition governments are certain to proliferate. This is why every European bureaucrat in Brussels is campaigning for a “yes” vote.

Commentators have rightly argued that the government’s decision on the referendum enacts a right to democratic dissent and puts democracy back on the map in an increasingly authoritarian Europe. The demos has taken the stage and ought to be left free to deliberateon the future of its political community. Nonetheless, the creditor-sponsored bank run and the unavoidable implementation of capital controls in the Greek banks have given rise to a politics of fear.

Greece does not and should not be left standing alone at this critical time. As Pablo Iglesias argued, “The problem isn’t Greece, the problem is Europe.” Now, more than ever, the Greek people are in dire need of support and solidarity, in every form, by any means necessary: by taking to the streets on the day of the referendum, by creating and empowering existing solidarity campaigns across Europe and the world.

There will be those advocating a “no” vote — like ANEL leader and defense minister Panos Kammenos — who peddle crude nationalism. That is not the point the Left makes. We acknowledge that the national interest that the Greek government rightly upholds is first and foremost aligned with a transnational European interest. Our patriotism does not yield to phantasies of national greatness and illusions of economic self-sufficiency.

For decades now Greece’s fate has been in the hands of its “enlightened” statesmen. This moment is different. It is now time for the people to exercise their democratic right and decide on the future for the generations to come.

*Originally published @ Jacobin Magazine 30.06.2015 

Greece: The Next Four Months*

Greece: The Next Four Months*

Since the beginning of the economic crisis, a considerable part of the Greek left has argued that the only realistic alternative for the country is to default on its debts, exit the eurozone, and start printing its own currency.

Freed from Europe’s monetarist prison, the argument runs, Greece would be in a better position to radically restructure its economy in anti-capitalist directions. Such a prospect requires a well-thought-out and detailed “Plan B” in order to confront the enormous challenges that would follow.

The response from those who disagree has three main thrusts. First, it calls attention to the humanitarian disaster that would occur in an already devastated society in the event of a Grexit. Second, it raises doubts over whether such a move would truly be anti-capitalist. And finally, it finds hope in the possibility of a reformed European political landscape, with the rise of an anti-austerity left led by Syriza and bolstered by political change in Spain and elsewhere.

The two opposing sides share assumptions on the root causes of the economic malaise and the adverse effects of the eurozone project, but their different strategies echo debates that run through the history of the European left. For instance, some view the nation-state as the only available terrain for class struggle and believe that European institutions have been built in such a way as to make significant reforms impossible. Others argue that the federal transformation of Europe from below is a possibility.

Over the course of the so-called “Greek drama,” the political developments have made these fixed debates and preordained narratives arise again and again. For those who believe no viable solution can be sought within the eurozone framework, any concession is deemed a retreat. Conversely, those who argue that Greece must avoid confrontation with the European Union (EU) institutions at any cost are prone to announcing victory after every minor compromise.

Both accounts tend to mistake their worldview for the facts. Nothing exemplifies this tendency more than the readings of the recent Eurogroup agreement.

Too Great a Compromise?

Syriza’s electoral strategy rested on three pillars. First, the need for some kind of debt restructuring. Second, the reversal of austerity policies. Third, the immediate implementation of a humanitarian program funded in part by European resources.

The recent compromise was neither a victory, nor a political U-turn as has been suggested. Rather it was a tactical retreat, which has nonetheless given rise to a political horizon that is more accommodating to Syriza’s anti-austerity strategy. More crucially, it marks the beginning of a long period of painstaking negotiations that should lead to a new deal for Greece and a final settlement of its debts.

Although the interim deal extends some of the provisions of the previous bailout programs, there is no pretension that austerity works. A reading of the first list of proposed reforms that the Greek government has agreed to undertake and its recent follow-upvalidates this assertion. It should also be noted that by publicizing its proposals prior to any summit, the Greek government has adopted a new negotiating ethos as a minor step towards restoring transparency and democratic accountability in a country and an institution (the EU) with astounding democratic deficits.

The so-called “reform lists” are crafted in a language designed to appease the neoliberal consensus in the Eurogroup by highlighting institutional reforms aimed at combatting bureaucracy and ensuring the rationalization and modernization of Greece’s macroeconomic infrastructure. Moreover, there is mention of trying to curb tax fraud and avoidance, as well as improve tax revenues.

Contrary to speculation about the imminent rise of the Value Added Tax, the government has proposed to raise revenue by regulating and taxing the sizable online gaming market. This is a sophisticated move that points to the need to regulate online cross-national markets. However, the same can’t be said about a controversial proposal to tackle mass-scale tax avoidance by the short-term employment of a cohort of non-professional inspectors.

Undoubtedly more has to be done to curb large-scale tax fraud and to introduce redistributive policies. Taking on the Greek ruling class and tackling systemic corruption are the first steps for Syriza toward consolidating its domestic and international standing.

And yet, despite challenges and setbacks, the government has shown a strong willingness to break the mold of austerity. Austerity does not have a human face, and Syriza is not in the business of humanizing it. One of the biggest challenges is how to swiftly end the enormous social destruction by stopping home foreclosures, easing access to basic health care, and reinstating energy supply to those in need.

Although the much discussed humanitarian package has been scaled down and its implementation hinges on the “fiscal neutrality” of the adopted measures, it is still set to provide food allowance for up to 300,000 households, restore electrical power to 150,000 homes, and provide rent allowance to 30,000 residencies.

Moreover, it cannot be overlooked that the EU “institutions” have already acknowledged the need to deal with the many families living in extreme poverty; their living standards will be somewhat improved by the agreed-upon measures. These are only the first steps towards the adoption of a more comprehensive relief program.

The commitment not to roll back already completed privatizations has irked many commentators on the Left. However, one needs to acknowledge that the government has pledged to undertake a thorough review process for those not yet launched — for instance the privatization of many of Greece’s peripheral airports and plans for the further privatization of Greece’s Energy Company — and to reassess the legality of others.

This is a process fraught with obstacles, and it underscores the magnitude of the catastrophe caused by the recent pro-austerity governments. For instance, although Minister for Productive Reconstruction (and de facto leader of Syriza’s Left Platform) Panagiotis Lafazanis has revoked approval for the open-cast gold mine at Skouries in Chalkidiki run by El Dorado Gold, the reversal of the “investment” is still not a given. Furthermore, the government as a whole has been very careful to assure the Chinese government that it does not seek to change the status quo with respect to Cosco’s involvement in the Port of Piraeus.

Overall, it is too rash to assert that Syriza has abandoned the bedrock of its electoral manifesto simply because it has scaled back or temporarily suspended some of its promises. On the other hand, the painful compromise leaves no room for euphoria.

Equally disastrous would be the sort of politicking that plays the all-too-familiar game of blaming one’s predecessors for the government’s current entrapment.

The recovery of the dignity of the Greek people that Syriza proclaims as its goal necessitates forging bonds of trust by speaking to the people honestly. And the government has generally been candid about the nature of the compromise. To that end, it is not surprising that according to recent polling 75.4 percent of those interviewed take the view that the so-called interim agreement has extended the logic of the previous bailouts. However, 60 percent approve of the way the government is handling the negotiations.

But opinion surveys aren’t enough. In the new period that lies ahead, the people must take center stage. The degree of popular mobilization will be of paramount importance for the success of the negotiations and the prospects for any real change. Time and again, Syriza has argued that political representation requires the active involvement of the electorate. Taking to the streets in solidarity and support is one way forward, as is holding the government true to its promises.

But Syriza’s popular mandate is to combat austerity within the existing European framework. A disorderly Grexit could well spur the rise of the fascistic Golden Dawn. The political support for the Greek government and the fight against the far right in Europe cannot and should not be confined to Greece. Now is the time to strengthen the links between Greece’s new progressive forces and leftist movements across the globe.

Four Months of Radical Reforms

Although the fate of the Greek state and its citizens is tied to the settlement of the debt and a new plan for growth, it would be a mistake to focus exclusively on the grand strategy that is played out in Brussels and Athens. The interim period must witness a series of radical institutional reforms that are not entirely dependent on the (limited) availability of the state’s finances. The way in which public health, education, and social security are structured has to be reimagined.

It is high time, for instance, to design welfare institutions that accommodate some of the new forms of self-organization that have emerged in the years of the economic crisis, as a means of forging bonds of social solidarity among workers. Democratizing the security forces and introducing a new logic of policing will be needed to curb the threat emanating from the extreme right and its politics of fear and resentment.

Restoring the right to citizenship for every second-generation migrant and implementing radical immigration reform that builds on the demolition of the inhumane and ineffective detention center should bring about much-needed relief to the most oppressed in Greek society. Reorienting Greece’s foreign policy toward policies of détente with its many regional foes would pave the way for further reductions in military spending.

The list goes on.

A few weeks ago Greece witnessed a political change of great proportions. For the first time in five years an elected government in Europe’s periphery challenged the prevailing neoliberal orthodoxy and internationalized its anti-austerity struggle. For those of us who do not think a eurozone exit will mend Greece’s ills, international solidarity is of paramount importance, especially in light of the threat from the Right.

The radical reform agenda that Syriza plans to implement is destined to meet fierce resistance from the ruling elites in Europe and Greece alike. The compromise has bought critical time. It is equally crucial that we keep a watchful eye on the government, while remembering that tactical retreats do not necessarily lead to strategic defeats.  

Originally published @ Jacobin Magazine 03.10.2015

Αριστερά, πατριωτισμός και τα «δίκαια» του Έθνους*

Σ χολιάζοντας την κυβέρνηση συνεργασίας ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, ένας ιστορικός της Βρετανικής αυτοκρατορίας με καταγωγή από την Καραϊβική επισήμανε σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης το χειραφετητικό απόθεμα του εθνικισμού στις εξαρτημένες τρίτες χώρες της περιφέρειας: η επικράτηση του σοσιαλισμού προϋποθέτει τη συνεργασία με εθνικιστικά ρεύματα. Μια τέτοια θέση φαντάζει εύλογη όταν κανείς αναφέρεται σε περιοχές που έγιναν θέατρα αποικιακής βίας και φυτώρια μετα-αποικιακής σκέψης. Στα καθ’ ημάς μια παρόμοια παραπλανητική συλλογιστική αναπτύσσει το νέο πόνημα του υπουργού Εξωτερικών κ. Νίκου Κοτζιά Αριστερά και Πατριωτισμός (εκδ. Πατάκη, 2014). ΟΝ.Κοτζιάς υποστηρίζει ότι «η Αριστερά που νικά σε πολιτισμικούς αγώνες, όπως είναι αυτός του πατριωτισμού, αυξάνει τις προοπτικές επιτυχίας της. Διευκολύνεται για ευρύτερες συμμαχίες και τη συγκρότηση μιας κυβέρνησης Σωτηρίας». Παρά τις (περιορισμένες) θεωρητικές του αξιώσεις, το κείμενο διαβάζεται πρώτα και κύρια ως πολιτικό δοκίμιο «γραμμής», όπως θα έλεγε κανείς σε άλλες εποχές.

Ο συγγραφέας και το βιβλίο ενδιαφέρει για δύο λόγους. Πρώτον, παρακολουθώντας πώς ξεδιπλώνεται η σκέψη του Ν. Κοτζιά, ο υποψι- ασμένος αναγνώστης εχει την ευκαιρία να χαρτογραφήσει ιδεολογικές συνάφειες για τα λεγόμενα «εθνικά θέματα» οι οποίες διατρέχουν το πολιτικό φάσμα, από την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά μέχρι το ΠΑΣΟΚ και τη (νεο/ακρο-)Δεξιά. Δεύτερον, στο πρόσωπο του Κοτζιά μπορεί κανείς να διακρίνει τις ποικίλες διασυνδέσεις της γνώσης για τις διεθνείς σχέσεις με την άσκηση (εξωτερικής) πολιτικής, όπως μας θυμίζει και ο ίδιος στο πλούσιο βιογραφικό που συνοδεύει την έκδοση.

Το δοκίμιο ξεκινά θέτοντας εύλογα ερωτήματα αναφορικά με την ποιότητα της σχέσης του εθνικού/πατριωτικού με το διεθνές, και την ανάγκη άρθρωσης ενός θετικού αριστερού πατριωτισμού ως ανάχωμα στην ακροδεξιά εθνικιστική ρητορεία. Τα θεωρητικά ζητήματα που ο συγγραφέας αναφέρει ακροθιγώς για τη διασύνδεση εθνικού, πατριωτικού και διεθνούς, καθώς και για τη σχέση διεθνισμού και κοσμοπολι- τισμού απασχολούν νέες τάσεις της διεθνούς ιστορίας. Η στροφή στη μελέτη της ιστορίας της διεθνούς σκέψης εχει φέρει στο προσκήνιο μια σειρά έργων που έχουν ως στόχο να αναδείξουν τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους το εθνικό συναρμόζεται με το διεθνές στην πρακτική διεθνών οργανισμών και στη σκέψη ή την πολιτική πρακτική διανοητών και πολιτικών. (βλ. ενδεικτικά, Μ. Μαζάουερ Κυβερνώντας τον Κόσμο: η ιστορία μιας ιδέας [Αλεξάνδρεια, 2014] και G. Sluga, Nationalism in the age of Internationalism [Universi of Pennsylvania Press, 2013]).

Δεν είναι, ωστόσο, στις προθέσεις του συγγραφέα να παρέμβει στην εκτεταμένη συζήτηση για τις μεταμορφώσεις του εθνικού στην πολιτική πρακτική της ελληνικής Αριστεράς στη μακρά διάρκεια του 20ού αιώνα. Αντίθετα, με αρκετή δόση δογματισμού, υποστηρίζονται θέσεις καθόλου αυτονόητες. Πρώτον, οτι η ελληνική Αριστερά ουδέποτε υπήρξε εθνικι- στική. Δεύτερον, ότι η έννοια του έθνους δεν ειναι απότοκο της εποχής του Διαφωτισμού. Η εθνική ουσία προβάλλεται ως αναλλοίωτη στο βάθος των αιώνων. Η γένεση του ελληνικού κράτους αντιμετωπίζεται αναχρονιστικά ως κλασική περίπτωση αντιαποικιακού αγώνα και η νεότερη ελληνική ιστορία αναγιγνώσκεται σε ένα συνεχές εξάρτησης και επιβουλών των Μεγάλων Δυνάμεων, από το Ναυαρίνο μέχρι το μνημόνιο.

Η κριτική στον εγχώριο εθνικισμό από αριστερές θέσεις βαπτίζεται αυθαίρετα «μη πατριωτισμός». Η εύλογη διάκριση αντιδραστικού εθνι- κισμού/πατριωτισμού και απεδαφικοποιημενου κοσμοπολιτισμού του κεφαλαίου/διεθνισμού μετατρέπεται σε μια αυθαίρετη στην εφαρμογή της τυπολογία που διευκολύνει την κατασκευή εσωτερικών/εξωτερι- κών εχθρών και εικονικών αντιπάλων. Αντί να εμβαθύνει στη σχέση πατριωτισμού-διεθνισμού και κοσμοπολιτισμού στην αριστερή σκέψη, ο Κοτζιάς βαπτίζει τις πολιτικές θέσεις που συμμερίζεται «πατριωτικές» και αφαιρεί κάθε πατριωτικό περιεχόμενο από τις θέσεις των αντιπάλων εντός της Αριστεράς. Γνώριμο μοτίβο της εθνικιστικής σκέψης: τη στιγμή που κάποιος αρθρώνει έναν διαφορετικό λόγο για τα «εθνικά θέματα», χωρίς ωστόσο να αρνείται την ύπαρξη «εθνικών συμφερό- ντων», το πρώτο πράγμα που αμφισβητείται είναι ο πατριωτισμός του.

Σε αυτό το πλαίσιο δεν εκπλήσσει η άποψη πως η γενιά της δεκαετίας του ’90 υποβάθμισε τη σημασία του πατριωτισμού λόγω της επιρροής των νέων κινημάτων της λεγόμενης αντιπαγκοσμιοποίησης και της αντιεθνικιστικής ρητορείας που τάχα υιοθετούσε τον εθνικισμό των άλλων (Μακεδονία κλπ.). «Με αυτόν τον τρόπο» γράφει ο συγγραφέας «έφτασε [η νέα γενιά αριστερών] να ταυτίζει τα πατριωτικά ζητήματα με την ακροδεξιά και στην ουσία να τα εγκαταλείψει σε αυτή…».


Ουδέν αναληθέστερο. Ο διεθνισμός των νέων κοινωνικών κινημάτων ήταν κατεξοχήν δι-εθνικός, πατριωτικός. Αναδείκνυε τη διαλεκτική εθνικού-διεθνούς με τρόπο υποδειγματικό. Η ρήξη με την εθνική ομοψυχία του Μακεδονικού πυροδοτήθηκε από μια υψηλή αίσθηση πατριωτικού καθήκοντος. Σε αυτήν τη μάχη, ο «πατριωτισμός» που επαγγέλλεται ο συγγραφέας βρισκόταν στο στρατόπεδο της εθνικής συναίνεσης στη μακρά διάρκεια της μεταπολίτευσης.

Ποιες είναι οι πολιτικές εκφάνσεις του πατριωτισμού που επαγγέλεται ο συγγραφέας στο πεδίο της άσκησης εξωτερικής πολιτικής; Σε πρώτο επίπεδο υποστηρίζεται η ανάγκη άσκησης μιας ενεργούς και δημοκρατικής εξωτερικής πολιτικής που θα ενισχύει την οικονομική διαπραγμάτευση. Οι αναφορές στην ανάγκη σύσφιξης των διμερών σχέσεων της Ελλάδας με τις αναδυόμενες χώρες του διεθνούς συστήματος (BRICS), άποψη που συμμερίζονται και παραδοσιακοί φορείς άσκησης εξωτερικής πολιτικής όπως το ΕΛΙΑΜΕΠ, συμπληρώνονται με αναφορές στις διμερείς σχέσεις Ελλάδας-Ρωσίας ως «αντίβαρο» στην ευρωπαϊκή εχθρότητα και την τουρκική επιθετικότητα. Σε δεύτερο επίπεδο, η λογική προσέγγισης των «εθνικών θεμάτων» (Κυπριακό, Μακεδονικό, ελληνοτουρκικά) αναπαράγει την καθεστωτική αντίληψη για τα «δίκαια του έθνους».

Συμπερασματικά, το δοκίμιο του υπουργού Εξωτερικών, γραμμένο μερικούς μήνες πριν τις εκλογές, εντοπίζει ένα σημαντικό πρόβλημα που η Αριστερά θα κληθεί να αντιμετωπίσει στην πορεία μετασχηματισμού από την «κυβέρνηση σωτηρίας» στην «κυβέρνηση της Αριστεράς». Η κριτική στον εγχώριο εθνικισμό έχει όντως αφήσει χώρο στην καλλιέργεια αντιδραστικών αντιλήψεων για την εξωτερική πολιτική. Το κενό ομως αυτό δεν μπορεί να καλυφθεί από έναν αριστερό πατριωτισμό που επαγγέλλεται τη συνέχεια των πιο αντιδραστικών δογμάτων της εξωτερικής πολιτικής.


*Το κείμενο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Unfollow, Φεβρουάριος 2015, σελ.130-2.