Αριστερά, πατριωτισμός και τα «δίκαια» του Έθνους*

Σ χολιάζοντας την κυβέρνηση συνεργασίας ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, ένας ιστορικός της Βρετανικής αυτοκρατορίας με καταγωγή από την Καραϊβική επισήμανε σε μέσο κοινωνικής δικτύωσης το χειραφετητικό απόθεμα του εθνικισμού στις εξαρτημένες τρίτες χώρες της περιφέρειας: η επικράτηση του σοσιαλισμού προϋποθέτει τη συνεργασία με εθνικιστικά ρεύματα. Μια τέτοια θέση φαντάζει εύλογη όταν κανείς αναφέρεται σε περιοχές που έγιναν θέατρα αποικιακής βίας και φυτώρια μετα-αποικιακής σκέψης. Στα καθ’ ημάς μια παρόμοια παραπλανητική συλλογιστική αναπτύσσει το νέο πόνημα του υπουργού Εξωτερικών κ. Νίκου Κοτζιά Αριστερά και Πατριωτισμός (εκδ. Πατάκη, 2014). ΟΝ.Κοτζιάς υποστηρίζει ότι «η Αριστερά που νικά σε πολιτισμικούς αγώνες, όπως είναι αυτός του πατριωτισμού, αυξάνει τις προοπτικές επιτυχίας της. Διευκολύνεται για ευρύτερες συμμαχίες και τη συγκρότηση μιας κυβέρνησης Σωτηρίας». Παρά τις (περιορισμένες) θεωρητικές του αξιώσεις, το κείμενο διαβάζεται πρώτα και κύρια ως πολιτικό δοκίμιο «γραμμής», όπως θα έλεγε κανείς σε άλλες εποχές.

Ο συγγραφέας και το βιβλίο ενδιαφέρει για δύο λόγους. Πρώτον, παρακολουθώντας πώς ξεδιπλώνεται η σκέψη του Ν. Κοτζιά, ο υποψι- ασμένος αναγνώστης εχει την ευκαιρία να χαρτογραφήσει ιδεολογικές συνάφειες για τα λεγόμενα «εθνικά θέματα» οι οποίες διατρέχουν το πολιτικό φάσμα, από την εξωκοινοβουλευτική Αριστερά μέχρι το ΠΑΣΟΚ και τη (νεο/ακρο-)Δεξιά. Δεύτερον, στο πρόσωπο του Κοτζιά μπορεί κανείς να διακρίνει τις ποικίλες διασυνδέσεις της γνώσης για τις διεθνείς σχέσεις με την άσκηση (εξωτερικής) πολιτικής, όπως μας θυμίζει και ο ίδιος στο πλούσιο βιογραφικό που συνοδεύει την έκδοση.

Το δοκίμιο ξεκινά θέτοντας εύλογα ερωτήματα αναφορικά με την ποιότητα της σχέσης του εθνικού/πατριωτικού με το διεθνές, και την ανάγκη άρθρωσης ενός θετικού αριστερού πατριωτισμού ως ανάχωμα στην ακροδεξιά εθνικιστική ρητορεία. Τα θεωρητικά ζητήματα που ο συγγραφέας αναφέρει ακροθιγώς για τη διασύνδεση εθνικού, πατριωτικού και διεθνούς, καθώς και για τη σχέση διεθνισμού και κοσμοπολι- τισμού απασχολούν νέες τάσεις της διεθνούς ιστορίας. Η στροφή στη μελέτη της ιστορίας της διεθνούς σκέψης εχει φέρει στο προσκήνιο μια σειρά έργων που έχουν ως στόχο να αναδείξουν τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους το εθνικό συναρμόζεται με το διεθνές στην πρακτική διεθνών οργανισμών και στη σκέψη ή την πολιτική πρακτική διανοητών και πολιτικών. (βλ. ενδεικτικά, Μ. Μαζάουερ Κυβερνώντας τον Κόσμο: η ιστορία μιας ιδέας [Αλεξάνδρεια, 2014] και G. Sluga, Nationalism in the age of Internationalism [Universi of Pennsylvania Press, 2013]).

Δεν είναι, ωστόσο, στις προθέσεις του συγγραφέα να παρέμβει στην εκτεταμένη συζήτηση για τις μεταμορφώσεις του εθνικού στην πολιτική πρακτική της ελληνικής Αριστεράς στη μακρά διάρκεια του 20ού αιώνα. Αντίθετα, με αρκετή δόση δογματισμού, υποστηρίζονται θέσεις καθόλου αυτονόητες. Πρώτον, οτι η ελληνική Αριστερά ουδέποτε υπήρξε εθνικι- στική. Δεύτερον, ότι η έννοια του έθνους δεν ειναι απότοκο της εποχής του Διαφωτισμού. Η εθνική ουσία προβάλλεται ως αναλλοίωτη στο βάθος των αιώνων. Η γένεση του ελληνικού κράτους αντιμετωπίζεται αναχρονιστικά ως κλασική περίπτωση αντιαποικιακού αγώνα και η νεότερη ελληνική ιστορία αναγιγνώσκεται σε ένα συνεχές εξάρτησης και επιβουλών των Μεγάλων Δυνάμεων, από το Ναυαρίνο μέχρι το μνημόνιο.

Η κριτική στον εγχώριο εθνικισμό από αριστερές θέσεις βαπτίζεται αυθαίρετα «μη πατριωτισμός». Η εύλογη διάκριση αντιδραστικού εθνι- κισμού/πατριωτισμού και απεδαφικοποιημενου κοσμοπολιτισμού του κεφαλαίου/διεθνισμού μετατρέπεται σε μια αυθαίρετη στην εφαρμογή της τυπολογία που διευκολύνει την κατασκευή εσωτερικών/εξωτερι- κών εχθρών και εικονικών αντιπάλων. Αντί να εμβαθύνει στη σχέση πατριωτισμού-διεθνισμού και κοσμοπολιτισμού στην αριστερή σκέψη, ο Κοτζιάς βαπτίζει τις πολιτικές θέσεις που συμμερίζεται «πατριωτικές» και αφαιρεί κάθε πατριωτικό περιεχόμενο από τις θέσεις των αντιπάλων εντός της Αριστεράς. Γνώριμο μοτίβο της εθνικιστικής σκέψης: τη στιγμή που κάποιος αρθρώνει έναν διαφορετικό λόγο για τα «εθνικά θέματα», χωρίς ωστόσο να αρνείται την ύπαρξη «εθνικών συμφερό- ντων», το πρώτο πράγμα που αμφισβητείται είναι ο πατριωτισμός του.

Σε αυτό το πλαίσιο δεν εκπλήσσει η άποψη πως η γενιά της δεκαετίας του ’90 υποβάθμισε τη σημασία του πατριωτισμού λόγω της επιρροής των νέων κινημάτων της λεγόμενης αντιπαγκοσμιοποίησης και της αντιεθνικιστικής ρητορείας που τάχα υιοθετούσε τον εθνικισμό των άλλων (Μακεδονία κλπ.). «Με αυτόν τον τρόπο» γράφει ο συγγραφέας «έφτασε [η νέα γενιά αριστερών] να ταυτίζει τα πατριωτικά ζητήματα με την ακροδεξιά και στην ουσία να τα εγκαταλείψει σε αυτή…».

 

Ουδέν αναληθέστερο. Ο διεθνισμός των νέων κοινωνικών κινημάτων ήταν κατεξοχήν δι-εθνικός, πατριωτικός. Αναδείκνυε τη διαλεκτική εθνικού-διεθνούς με τρόπο υποδειγματικό. Η ρήξη με την εθνική ομοψυχία του Μακεδονικού πυροδοτήθηκε από μια υψηλή αίσθηση πατριωτικού καθήκοντος. Σε αυτήν τη μάχη, ο «πατριωτισμός» που επαγγέλλεται ο συγγραφέας βρισκόταν στο στρατόπεδο της εθνικής συναίνεσης στη μακρά διάρκεια της μεταπολίτευσης.

Ποιες είναι οι πολιτικές εκφάνσεις του πατριωτισμού που επαγγέλεται ο συγγραφέας στο πεδίο της άσκησης εξωτερικής πολιτικής; Σε πρώτο επίπεδο υποστηρίζεται η ανάγκη άσκησης μιας ενεργούς και δημοκρατικής εξωτερικής πολιτικής που θα ενισχύει την οικονομική διαπραγμάτευση. Οι αναφορές στην ανάγκη σύσφιξης των διμερών σχέσεων της Ελλάδας με τις αναδυόμενες χώρες του διεθνούς συστήματος (BRICS), άποψη που συμμερίζονται και παραδοσιακοί φορείς άσκησης εξωτερικής πολιτικής όπως το ΕΛΙΑΜΕΠ, συμπληρώνονται με αναφορές στις διμερείς σχέσεις Ελλάδας-Ρωσίας ως «αντίβαρο» στην ευρωπαϊκή εχθρότητα και την τουρκική επιθετικότητα. Σε δεύτερο επίπεδο, η λογική προσέγγισης των «εθνικών θεμάτων» (Κυπριακό, Μακεδονικό, ελληνοτουρκικά) αναπαράγει την καθεστωτική αντίληψη για τα «δίκαια του έθνους».

Συμπερασματικά, το δοκίμιο του υπουργού Εξωτερικών, γραμμένο μερικούς μήνες πριν τις εκλογές, εντοπίζει ένα σημαντικό πρόβλημα που η Αριστερά θα κληθεί να αντιμετωπίσει στην πορεία μετασχηματισμού από την «κυβέρνηση σωτηρίας» στην «κυβέρνηση της Αριστεράς». Η κριτική στον εγχώριο εθνικισμό έχει όντως αφήσει χώρο στην καλλιέργεια αντιδραστικών αντιλήψεων για την εξωτερική πολιτική. Το κενό ομως αυτό δεν μπορεί να καλυφθεί από έναν αριστερό πατριωτισμό που επαγγέλλεται τη συνέχεια των πιο αντιδραστικών δογμάτων της εξωτερικής πολιτικής.

 

*Το κείμενο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Unfollow, Φεβρουάριος 2015, σελ.130-2.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s